هنگامی که انسان­ها در سایه همت، پشتکار و ایستادگی و بهره­گیری از قابلیت­های معنوی و مادی خود موفق به انجام کارهای بزرگ و اثرگذار می­شوند، از این جهت که راه سایر انسان­ها را برای پیمودن چنین راهی هموار می­کنند، به عنوان الگو مطرح می­شوند. شاخص­ترین الگوها کسانی هستند که در مقایسه با دیگران در موضوعی خاص برجستگی بیشتری داشته­اند. البته برخی از شخصیت­های تاریخی توانسته­اند در زمینه­های گوناگون به عنوان الگو مطرح باشند. قدرت معنوی الگوهای انسانی رابطه­ی مستقیمی با شعاع تأثیرگذاری آنها دارد. نباید فراموش کرد که شرط قابل تأسی بدون یک فرد به عنوان الگو پذیرش او به عنوان یک انسان است نه مافوق بشر که دور از دسترس باشد. به همین دلیل در کتاب آسمانی قرآن بر بشر بودن پیامبر اکرم (ص) تأکید شده است. این تأکید برای این است که سایر انسان­ها بدانند که می­توانند با تبعیت از ایشان به نتایجی که برای هر رفتار سفارش شده­ای در نظر گرفته شده است، دست یابند.
مردان الهی که از قدرت معنوی بالایی برخوردارند سجایای اخلاقی والایی دارند و در همه زمینه­های اخلاقی می­توانند الگو باشند. درمورد پیامبر اکرم (ص) و علی (ع) نمی­توانیم به صراحت بگوییم که کلام فضیلت اخلاقی آنها بر دیگر فضایل می­چربد زیرا آنها افراد متعادلی بوده­اند که در برخورد با واقعیت­ها واکنش­هایی فراخور شرایط و اقتضائات زمانی و مکانی داشته­اند و به همین دلیل به عنوان الگوی مرجع مطرح می­شوند. بدیهی است که معاصرسازی الگوها در گرو تبیین اقتضائات کنونی و تفهیم اولویت­هاست که تنها در حد تئوری و مباحث نظری نباید به آن اکتفا کرد بلکه کسانی باید در مقام تأسی به الگوهای مرجع، در سایه­­ی تفقّه که مستلزم اشراف بر انگیزه­ها و پیامدهای رفتارهای گوناگون است، راه نسل معاصر را برای قدم گذاشتن در مسیر انبیاء و اولیاء هموار سازند.
علت اینکه برخی از سجایای اخلاقی ائمه برجستگی بیشتری دارد به مفهوم بی­عنایتی آنها به سایر فضایل نیست بلکه این ویژگی به شرایط زمانی و مکانی دوران حیات آنها بازمی­گردد. اشتهار امام حسین (ع) به شجاعت و امام حسن (ع) به صبر و صلح و شکیبایی و امام صادق (ع) به دانشوری و امام سجاد (ع) به عبادت و امام محمدتقی (ع) به تقوی و به همین قیاس برجستگی سایر ائمه هدی در برخی سجایای اخلاقی، مولود شرایط زمانی و مکانی و اقتضائات تاریخی و نشأت گرفته از قدرت بالای مخاطب­شناسی آنهاست.
پس از پیامبران و ائمه، دانشمندان، هنرمندان، شخصیت­های تاریخی، ورزشکاران، صنعتگران، شخصیت­های نظامی و صاحبان حِرَف و پیشه­های گوناگون قرار می­گیرند. اگر چه ناگفته پیداست که حتی یک ورزشکار حرفه­ای صاحب توفیقات بیشمار در عرصه­های ملی و جهانی بدون برخورداری از فضایل اخلاقی و انسانی نمی­تواند به یک الگوی ماندگار تبدیل شود. به همین دلیل است که بعضی از ورزشکاران با وارد شدن به فعالیت­های عام­المنفعه سعی می­کنند پایبندی خود را به ارزش­های انسانی و معنوی نشان دهند و برعکس زمانی که یک ورزشکار مرتکب رفتاری غیرانسانی می­شود صدها پله سقوط می­کند و گاهی حتی فرصت­ها و موقعیت­های به دست آورده را از دست می­دهد.
عملی می­تواند انجام دهنده عمل را در معرض نگاه­های تحسین­آمیز قرار دهد و به عنوان یک الگو مطرح کند که اولاً نتیجه­بخش و اثرگذار باشد و ثانیاً در چارچوب ارزش­های انسانی و الهی باشد و از همه مهمتر نتیجه عمل به نفع اجتماع و جامعه انسانی باشد.
اگر شهید حسین فهمیده در شرایط صلح و دریک بزرگراه خود را در مسیر حرکت یک تریلی قرار می­داد و کشته می­شد او را شجاع و فداکار توصیف نمی­کردند زیرا هیچ­کس از نتیجه رفتار او نفعی نمی­برد اما هنگامی که این نوجوان ایرانی خود را در مسیر حرکت تانکی قرار می­دهد که می­تواند هزاران نفر را بکشد و خانه­های زیادی را خراب کند، در واقع او جان خود را با جان هزاران هموطن خود معاوضه کرده است و به همین دلیل می­تواند در این زمینه الگو باشد.
دختر بی دست و پایی که با کمک دهان و دندانش نقاشی می­کشد، همت خود را به نمایش می­گذارد و هزاران دختر و پسر معلول مانند خود را به توانایی­های نهفته در وجود هر انسان توجه می­دهد و الهام­بخش آنها می­گردد و حرکتش، حرکتی تحسین­آمیز و عام­المنفعه است به همین دلیل در این زمینه می­تواند الگو باشد.
هنرمندی که محصول ذوق و اندیشه­اش یعنی اثرش را در اختیار جامعه بشری قرار می­دهد به همان نسبت که انسان­های بیشتری را تحت تأثیر قرار می­دهد، الگوی برجسته­تری به شمار می­آید.
ادامه در ستون روبه رو